Τελευταία Νέα
Home / Άρθρα / Ένα ταξίδι στην Οικία-Μουσείο Κατακουζηνού -Της Σοφίας Πελοποννησίου-Βασιλάκου – Mουσειολόγου, μέλους του Δ. Σ. του Ιδρύματος Άγγελου και Λητώς Κατακουζηνού. – Επιμελήτρια της Οικίας Κατακουζηνού και Υπεύθυνη του Αρχείου.

Ένα ταξίδι στην Οικία-Μουσείο Κατακουζηνού -Της Σοφίας Πελοποννησίου-Βασιλάκου – Mουσειολόγου, μέλους του Δ. Σ. του Ιδρύματος Άγγελου και Λητώς Κατακουζηνού. – Επιμελήτρια της Οικίας Κατακουζηνού και Υπεύθυνη του Αρχείου.

4-newly-weds-jpg-2Τα Χριστούγεννα του 1988 διάβασα το βιβλίο της Λητώς Κατακουζηνού για τον σύζυγό της Άγγελο και γοητεύτηκα από την προσωπικότητά του, την προσφορά στον τόπο μας, την σχέση του με τους καλλιτέχνες και το πολιτιστικό γίγνεσθαι της εποχής του, την πορεία του συνολικά. Με τον παρορμητισμό της ηλικίας έστειλα ένα γράμμα στη συγγραφέα την οποία βέβαια δεν είχα γνωρίσει εκείνη με κάλεσε στο διαμέρισμά της, Αμαλίας 4.

Για τα επόμενα δέκα χρόνια την έβλεπα συχνά, την  άκουγα να μιλάει για τον Κατακουζηνό και για τους ανθρώπους που είχε γνωρίσει. Οι άνθρωποι αυτοί που αρχικά ήταν απρόσιτοι και σχεδόν μυθικοί κατέβηκαν από τα βάθρα τους και μέσα από τις λεπτομέρειες της καθημερινότητάς τους που διηγιόταν η Λητώ μου χάρισαν μιαν άλλη οπτική για τη ζωή.Τίποτα δεν με συγκινούσε τόσο στην Αθήνα του ’90 όσο οι ιστορίες που άκουγα σε αυτό το σπίτι. Γρήγορα έγινε ένα είδος καταφύγιου και μια πηγή έμπνευσης. Δημιουργήθηκε μια ομάδα από φοιτητές και γίνονταν φιλολογικές βραδιές που τις παρακολουθούσαν με χιούμορ και καλή διάθεση, μαζί με τη Λητώ, ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, ο Νίκος Αθανασιάδης, ο Γιώργος Χειμωνάς και πολλοί άλλοι..

leto-and-vales-in-venice-newly-weds-1934-300-jpgΣαν αναγνώστης αυτής της εποχής από τη δεκαετία του 1920 ως τη δεκαετία του 1960, μια εποχή κατά την οποία δέσποσαν στην χώρα οι εκπρόσωποι της λεγόμενης «γενιάς του ’30», αυτό που εμένα έχει εντυπωσιάσει από όσα έλεγε η Λητώ, από το αρχειακό υλικό που βρίσκουμε στο σπίτι και από όσα έχω διαβάσει, είναι ο τρόπος με τον οποίο τα μέλη των διαφόρων δημιουργικών ομάδων συνεργάζονταν ώστε να βγει «προς τα έξω» ό,τι καλύτερο είχε να επιδείξει η Ελλάδα κάθε φορά. Είχαν τις διαφορές τους, αλλά και ένα όραμα για τον τόπο, το οποίο υπηρετούσαν με πάθος. Δεν είναι τυχαίο που αυτή η γενιά μας χάρισε δύο βραβεία Nobel. Εδώ θέλω να σταθώ σε κάποιον που αφιέρωσε όλη του τη ζωή και σημαντικό κομμάτι της περιουσίας του, ώστε να προβάλλει τους Έλληνες των γραμμάτων στο εξωτερικό: τον Γιώργο Κατσίμπαλη. Υπήρξε αδελφικός φίλος του Κατακουζηνού στη δεκαετία του ’20 όταν σπούδαζαν στο Παρίσι, τον προσηλύτισε στο δημοτικισμό και τον επηρέασε ώστε να μη δεχτεί τις δελεαστικές προτάσεις για καριέρα στη Γαλλία και στην Αμερική και να επιστρέψει στον τόπο του στις αρχές του ’30 για να υπηρετήσει και αυτός το όραμα για τη δημιουργία μας καινούργιας Ελλάδας.

56-valis-letw-apo-tin-ekdromi-stin-epidauro-jpg

Λίγο αργότερα τού γνώρισε τη Λητώ Πρωτοπαππά που έγινε η σύντροφός του για τα επόμενα 50 χρόνια.Ο Γιάννης Βλαχογιάννης είχε ανακαλύψει ότι ο Άγγελος συνδεόταν με την ευγενή οικογένεια των Κατακουζηνών που έδωσε σειρά βυζαντινών αυτοκρατόρων. Κάποιοι απόγονοί τους κατέφυγαν στη Λήμνο και από εκείνους καταγόταν ο Άγγελος. Ο πατέρας του καταγόταν από το χωριό Ρέμα στη Λέσβο, ήταν έμπορος ξυλείας και συνεταίρος του Φίλιππου Κουτλίδη

(Ο γιός του Ευριπίδης Κουτλίδης δημιούργησε την περίφημη συλλογή και η κόρη του Ειρήνη παντρεύτηκε τον αδελφό του Άγγελου, Ιωάννη Κατακουζηνό. Η μοναδική απόγονος της οικογένειας είναι η κόρη του Ιωάννη και της Ειρήνης, η κα Λήδα ΚατακουζηνούΒαρδινογιάννη.

unnamed**Ο Άγγελος Κατακουζηνός αποφοίτησε με άριστα από την Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης και στα 16 του αποφάσισε να σπουδάσει νευρολογία, ώστε να ανακουφίσει τον ανθρώπινο πόνο. Μολονότι ήταν από τους σημαντικότερους νευρολόγους της εποχής του σε παγκόσμιο επίπεδο, με συνεχείς προτάσεις για αναγνωρισμένη και πολύ πιο προσοδοφόρα καριέρα στο εξωτερικό, επέλεξε να μείνει στην Ελλάδα και έβρισκε πάντοτε τον χρόνο να βοηθήσει τον πολιτισμό της χώρας του. Ίδρυσε την Ελληνογαλλική Πνευματική Ένωση και, ως πρόεδρός της, έφερε το 1956 τον Albert Camus να μιλήσει για το μέλλον του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού μαζί με τα σημαντικότερα πνεύματα εκείνης της εποχής στην Ελλάδα, τον Ευάγγελο Παπανούτσο, τον Ανδρέα Εμπειρίκο, το Νίκο Χατζηκυριάκο-Γκίκα κ.α. Υπήρξε από τα ιδρυτικά μέλη της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης και πρόεδρός της για 12 χρόνια. Μέσα στα χρόνια της δικτατορίας τόλμησε να δώσει βήμα σε «πολιτικά ύποπτους» πνευματικούς ανθρώπους και να διοργανώσει εκθέσεις που άφησαν εποχή. Από τη θέση αυτή προσπάθησε να αποτρέψει τις αστυνομικές αρχές να συλλάβουν διαδηλωτές φοιτητές που είχαν κρυφτεί στο κτήριο και έστειλε επιστολή διαμαρτυρίας στην αμερικανική κυβέρνηση για την τραγωδία της Κύπρου. Έσωσε δύο φορές το Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ από σίγουρο κλείσιμο και το υπηρέτησε 20 χρόνια εθελοντικά, τα δε τελευταία ως πρόεδρος του διοικητικού του συμβουλίου. Βραβεύτηκε από τη γαλλική κυβέρνηση και έχαιρε της προσωπικής εκτίμησης του προέδρού της, στρατηγού de Gaulle. Επίσης, διατηρούσε φιλική σχέση με τον αντιπρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών Hubert Humphrey. Στο σπίτι του φιλοξενήθηκαν σημαντικά καλλιτεχνικά γεγονότα της εποχής, όπως η πρώτη έκθεση έργων του Θεόφιλου, η ανεπίσημη «πρώτη πανελλήνια έκθεση μοντέρνας τέχνης» ώστε να γνωρίσει ο Marc Chagall συγκεντρωμένη τη δουλειά των Ελλήνων καλλιτεχνών, η πρώτη «κοσμική» παράσταση Καραγκιόζη και πολλά άλλα. O Tériade, ο Eugène Ionesco, ο William Faulkner, ο Henri Cartier-Bresson, o Albert Camus, ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, ο Ηλίας Βενέζης, ο Άγγελος Τερζάκης, ο Γιώργος Κατσίμπαλης, ο Γιώργος Θεοτοκάς, ο Κάρολος Κουν, ο Μάνος Χατζηδάκις, ο Κώστας Ταχτσής, ο Νίκος Καββαδίας, ο Τίτος Πατρίκιος και άλλοι υπήρξαν φίλοι των Κατακουζηνών και σύχναζαν στο σπιτικό τους. Κάτι ακόμη που δεν είναι γνωστό είναι το πόσο πάλεψε και κατάφερε να σώσει το αρχοντικό του Μαυρομιχάλη, στο 6 της λεωφόρου Αμαλίας, όπου σήμερα στεγάζεται το παράρτημα του Ευρωπαικού Κοινοβουλίου, και το οποίο επρόκειτο να κατεδαφιστεί. Πρωταγωνιστικός ήταν και ο ρόλος για την ανάδειξη της καλλιτεχνικής και ευρύτερα πολιτιστικής αξίας του Θεόφιλου και για τη δημιουργία του μουσείου με έργα του στη Λέσβο το 1965. Η ιστορία του Άγγελου και της Λητώς Κατακουζηνού και της Οικίας τους, τα τεκμήρια των ανθρώπων που σύχναζαν εκεί και η εξιστόρηση της ιστορίας όλων αυτών από τη Λητώ αποτελούν κομμάτι της νεότερης πολιτιστικής μας κληρονομιάς. *Φωτογραφία:Θέα από το σπίτι του Πέτρου Πετρόπουλου*

Τι είναι το σπίτι-μουσείο

photo-tzaki-2Θα ήθελα να επικαλεσθώ τη φράση του Laurence Vail Colleman (1933): «Τα σπίτια απευθύνονται στο συναίσθημα, και αυτό το ισχυρό τους σημείο αξίζει να ενδυναμωθεί με τη δημιουργία ατμόσφαιρας». Μία από τις συχνότερες παρατηρήσεις των επισκεπτών είναι ότι απολαμβάνουν να βρίσκονται εκεί γιατί μοιάζουν με σπιτικά και όχι με ιδρύματα» Κι όμως, ογδόντα χρόνια μετά στην χώρα μας τα σπίτια-μουσεία αντιμετωπίζονται με καχυποψία. Είναι κρίμα που δεν μπορούμε να επισκεφτούμε το Τατόι ή τη βίλλα του Αλέξανδρου Ιόλα, τα σπίτια της Μαρίας Κάλλας, της Μελίνας Μερκούρη, των ποιητών, των καλλιτεχνών μας και άλλων που πρόβαλλαν την Ελλάδα παγκόσμια. Τέτοια μνημεία σε άλλες χώρες θα ήταν τουριστικοί προορισμοί. Παράλληλα, πολλά σπίτια-μουσεία φιλοξενούν εκθέσεις και η επιτυχία τους βρίσκεται στη λεπτή ισορροπία του πώς θα εκτεθεί κάτι καινούργιο με σεβασμό στην ιστορία του χώρου που το φιλοξενεί. Κλείνω την απάντησή μου για το τι προσφέρουν τα σπίτια-μουσεία με τον χαιρετισμό του τ. διευθυντή του Μουσείου Freud Michael Molnar για τα εγκαίνια της Οικίας Κατακουζηνού το 2008: «Είτε βρισκόμαστε στο γραφείο του Καθηγητή Κατακουζηνού ή του Καθηγητή Freud, η προσοχή μας παλινδρομεί ανάμεσα στα αντικείμενα που ο προηγούμενος κάτοικος του σπιτιού άφησε πίσω του και τα ‘εσωτερικά μας αντικείμενα’ που τον αντιπροσωπεύουν στα μάτια μας. Κάθε μουσείο είναι μια Ακρόπολη: είναι ένας τόπος όπου η πραγματικότητα περιβάλλεται από φαντασία.»foto-saloniou-1-1

Τι βλέπει κάποιος αν επισκεφθεί το σπίτι αυτό

12-oikia-katakouzenou-grapheio-katakouzenouΗ φιλοσοφία του εγχειρήματος μετατροπής ενός κατοικήσιμου χώρου σε μουσειακό βασίσθηκε στην πεποίθησή μας ότι ο τόπος μέσα στον οποίο κινείται ο επισκέπτης είναι εξίσου σημαντικός για την ολοκλήρωση της εμπειρίας του με οποιαδήποτε λεκτική ή οπτική πληροφορία.chagall-low-2

Έτσι ο επισκέπτης δεν ξεναγείται σε ένα σπίτι μουσείο κρατώντας απόσταση αλλά ζει μέσα σε αυτό. Η μουσειολογική τακτική με την οποία εφαρμόστηκε αυτή η φιλοσοφία παρουσίασε τον τρόπο ζωής των Κατακουζηνών μέσα από τα αντικείμενα που έμειναν στο χώρο όπως τα άφησαν. Το πρώτο που βλέπει ο επισκέπτης είναι μια συλλογή έργων τέχνης από εκπροσώπους της γενιάς του ’30, όλα δώρα στους Κατακουζηνούς από τους ίδιους τους καλλιτέχνες ως αντίδωρο στη φροντίδα και υποστήριξη που τους έδειχναν. Βλέπει βιβλία με αφιερώσεις, φωτογραφίες της εποχής και έπιπλα, π.χ. το γραφείο του Κατακουζηνού, σχεδιασμένο από τον αρχιτέκτονα Στάμο Παπαδάκη (συνεργάτη του Le Corbusier), το σαλόνι της Πινδάρου που έγινε η αίθουσα αναμονής ασθενών με έπιπλα του Josef Hoffmann και γενικά το κάθε έπιπλο και αντικείμενο της Οικίας, κρύβει μια ιστορία. Διατηρήθηκαν όλα τα χαρακτηριστικά της εποχής του σπιτιού, ακόμη και τα χρώματα των τοίχων (διαλεγμένα από το Γιάννη Τσαρούχη) με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί ένας τόπος μνήμης, γεμάτος μηνύματα και γοητεία, βιωμένος, ένα υπερωκεάνιο (όπως το χαρακτήρισε ο Γιώργος Σεφέρης) που ταξιδεύει στο κέντρο της Αθήνας. Αυτά που αντικρίζει ο επισκέπτης είναι ίσως λιγότερο σημαντικά από όσα αισθάνεται μέσα σε ένα τέτοιο χώρο και αυτό είναι το ζητούμενο για μας. Κατά διαστήματα η Οικία Κατακουζηνού φιλοξενεί θεατρικά δρώμενα, μουσικές βραδιές και εκθέσεις σύγχρονης τέχνης. Στις εκθέσεις αυτές η κάθε ομάδα αντικειμένων προσαρμόζεται στο χώρο ως να ήταν πάντοτε εκεί, «φιλοξενείται» στην Οικία. Τα έργα καθιερωμένων ή νέων καλλιτεχνών, συχνά εμπνευσμένα από την ιστορία του χώρου, επιτρέπουν το διάλογο του σπιτιού με το παρόν και προτρέπουν τους επισκέπτες να ανακαλύψουν με διαφορετικό τρόπο κάθε φορά το σπίτι και τη συλλογή του, επιδιδόμενοι σε ένα ιδιότυπο παιχνίδι θησαυρού.chagall-lithography-2

Το Μέλλον

Η προσωπική μου αγωνία για την Οικία Κατακουζηνού είναι να μπορέσει να συνεχίσει να προσφέρει στη σημερινή συγκυρία ποιοτικό έργο με συνέπεια. Φιλοδοξία μου είναι μια μέρα να συνειδητοποιήσει το ευρύ κοινό, πως υπάρχει στην λεωφόρο Αμαλίας ένα «Μουσείο της Αθωότητας» σαν και αυτό που περιέγραψε ο Ορχάν Παμούκ, με τη διαφορά ότι αυτό βασίζεται σε μια αληθινή ιστορία αγάπης. Ελπίζω τέλος, ακόμη να εκτιμηθεί πως η Λητώ Κατακουζηνού προτίμησε από μια μεγάλη υλική άνεση που θα μπορούσε να έχει τα τελευταία χρόνια της ζωής της, να χαρίσει στον τόπο της ένα τελευταίο δώρο και να προσφέρει στους επισκέπτες της οικίας της, όχι μόνο ένα χώρο αναμνήσεων σταματημένο στο χρόνο αλλά και μια αφετηρία για ένα διαφορετικό τρόπο ζωής και σκέψης

9_tsarouxis_3_cΤόσο εγώ προσωπικά που ασχολούμαι με την ιστορία του Άγγελου Κατακουζηνού από το 1989 και με την λειτουργία της Οικίας από το 2008 εθελοντικά, όσο και τα μέλη του Δ.Σ αλλά και οι φίλοι της Οικίας Κατακουζηνού θα κάνουμε ό,τι καλύτερο μπορούμε για να φανούμε αντάξιοι των ανθρώπων που μας επισκέπτονται και μας εμπιστεύονται την πρώτη δεκαετία της πορείας μας.

2-2

Η συνέντευξη για την οικία – μουσείο Κατακουζινού, με τη μουσιολόγο Σοφία Πελοποννησίου-Βασιλάκου ολοκληρώθηκε με πρωτοβουλία της Αθηνάς Καραδελή – Γενική Γραμματέας ΣΣΙΛΤΕ

Περιήγηση στην οικία Άγγελου & Λητώς Κατακουζηνού

 

 

Scroll To Top